kıymetli taşlar genellikle dört ana faktöre göre değerlendirilir: nadirlik, dayanıklılık, güzellik ve talep. Geleneksel olarak “kıymetli taş” (precious stone) ve “yarı kıymetli taş” (semi-precious stone) ayrımı yapılsa da, bu sınıflandırma günümüzde pek doğru kabul edilmez. Çünkü bazı “yarı değerli” denen taşlar (örneğin safir kadar sert bir taş olan spinel), eşsiz bulunduğunda “değerli” kabul edilenlerden çok daha yüksek meblağlı olabilir.
Yine de geleneksel ve modern anlayışa göre en çok bilinen kıymetli ve popüler taşların bir listesini aşağıda bulabilirsiniz.
1. Klasik “Dört Büyük” kıymetli Taş (Geleneksel Sınıflandırma)
Bu dört taş, tarihsel olarak en kıymetli ve en çok tanınan taşlardır.
- Elmas:
- Sertlik: 10 (Mohs sertlik skalasında en yüksek derece).
- Özelliği: Bilinen en sert doğal malzemedir. Mükemmel parlaklığı ve “ateşi” (ışığı kırma özelliği) ve ünlüdür. Renksiz olanları en değerlidir, ancak sarı, pembe, mavi gibi farklı renklerde de (“fancy color”) bulunur ve bunlar çok nadirdir.
- Not: “Kan elması” veya “çatışma elması” olmamasına dikkat edilmelidir.
- Yakut (Ruby):
- Sertlik: 9
- Özelliği: Kırmızı renkli bir korindon mineralidir. Rengi, yapısındaki kromdan gelir. “Kan kırmızısı” veya “güvercin kanı” olarak adlandırılan canlı kırmızı tonları en değerlisidir. Elmastan sonra en sert ikinci taştır.
- Safir (Sapphire):
- Sertlik: 9
- Özelliği: Yakutla aynı mineral ailesindendir (korindon). Geleneksel olarak mavi renkli olarak bilinir, ancak pembe, sarı, turuncu, yeşil ve mor gibi (kırmızı dışındaki tüm renklerde) bulunur. En kıymetli tonu “peygamber çiçeği mavisi” (cornflower blue) olarak adlandırılır.
- Zümrüt (Emerald):
- Sertlik: 7.5 – 8
- Özelliği: Yeşil renkli bir beril mineralidir. Rengi, yapısındaki krom ve/veya vanadyumdan gelir. Neredeyse her vakit doğal “jardin” (bahçe) adı verilen iç yapıları (inclusion) bulunur. Bu nedenle diğer kıymetli taşlara göre daha kırılgandır ve yağ ve doldurulma gibi işlemler sıkça görülür.
2. Modern ve Popüler Diğer kıymetli Taşlar
Bu taşlar, yukarıdaki dörtlü kadar kıymetli ve sert olabilir, koleksiyonerler ve mücevher severler tarafından yoğun ilgi görür.
- Akuamarin: Açık maviden deniz mavisine kadar renklerde olan, beril ailesinden bir taştır. Zümrüt ve akrabadır.
- Opal: Işığı yansıtarak oluşturduğu renk oyunları (opalessans) ve ünlüdür. Sertliği nispeten düşüktür (5.5-6.5) ve neme karşı hassastır.
- Aleksandrit: Işık kaynağına göre rengi değişen, çok eşsiz bir taştır. Gün ışığında yeşilimsi, yapay ışıkta kırmızımsı-mor renk alır.
- Yakut Zoisit (Anyolit): Genellikle yeşil zoisit içinde siyah hornblend ve yakut kristalleri şeklinde bulunan çarpıcı bir taştır.
- Spinel: Uzun süre yakut ve safir sanılan, artık kendi başına kıymetli bir taş olarak kabul edilen bir mineraldir. Canlı kırmızı ve pembe tonları çok değerlidir.
- Lal Taşı (Spessartite Garnet): Turuncu, kırmızı ve kahverengi tonlarındaki bu granat türü, özellikle “mandalina garnet” adı verilen canlı turuncu renkteki çeşidiyle çok popülerdir.
- Tanzanit: Sadece Tanzanya’da çıkan, mordan maviye uzanan, pleokroik renkleri olan çok eşsiz ve kıymetli bir taştır. Mohs sertliği 6-7’dir.
- Turmalin: Hemen hemen her renkte bulunabilir. Özellikle “karpuz turmalin” (yeşil dış, pembe iç) ve “parayiba turmalini” (elektrik mavisi/yeşili) çok değerlidir.
3. Organik Kökenli “kıymetli Malzemeler”
Bunlar teknik olarak mineral değildir, ancak mücevheratta kıymetli malzeme olarak kabul edilirler.
- İnci: İstiridye gibi yumuşakçaların içinde oluşan organik bir üründür. Doğal ve kültür incileri vardır.
- Kehribar: Fosilleşmiş ağaç reçinesidir.
- Sedef: İstiridye ve midye gibi yumuşakçaların kabuklarının içindeki parlak katmandır.
- Mercan: Denizde yaşayan ufak organizmaların iskeletlerinden oluşur. Genellikle kırmızı ve pembe tonları değerlidir.
mühim Not: Bir taşın değeri, sadece adına bakılarak belirlenemez. Aynı taş türünde;
- Renk (ton, doygunluk, açıklık),
- Berraklık (iç yapıların miktarı),
- Kesim (taşın ışığı ne kadar iyi yansıttığı),
- Karat (ağırlık) ve
- İşlem görüp görmediği (ısıl işlem, yağlama, boyama vb.) gibi faktörler değerini büyük ölçüde etkiler.
Bu nedenle, kıymetli bir taş satın alırken daima güvenilir bir mücevheratçıdan ve sertifikalı kurumlarda satılan taşlary almaya özen gösterin.